Stefano Caprio, trong bản tin ngày 06/06/2026 của AsiaNews, cho rằng: Điện Kremlin đang cố gắng lấp đầy khoảng trống do sự suy tàn của các hệ tư tưởng bằng sự sùng bái Chiến thắng Vĩ đại. Trong khi “chủ nghĩa Putin” và chủ nghĩa phát xít có một số điểm chung, với những âm hưởng từ Hitler, việc nhấn mạnh sự tương đồng của chúng có xu hướng che khuất những đặc điểm riêng biệt. Chủ nghĩa Putin bác bỏ các ý tưởng xã hội chủ nghĩa và coi thường việc theo đuổi bình đẳng, đồng thời biến chủ nghĩa thiên sai (messianism) của Giáo hội Chính thống Nga thành một phần cơ bản trong chính trị của mình.



Những nỗ lực mô tả các đặc điểm cụ thể của hệ tư tưởng của Vladimir Putin và tầng lớp cầm quyền của Nga cho đến nay đã tỏ ra khá vô ích, ngoài những lời bàn tán về “Á Âu” hay “Thế giới Nga” được truyền cảm hứng bởi những nhà triết học giả mạo khá mơ hồ.

Lý do khá đơn giản: Điện Kremlin không có hệ tư tưởng thực sự, như đã được chứng minh bằng những tuyên bố trống rỗng được đưa ra tại Diễn đàn Kinh tế St Petersburg, hiện đang diễn ra.

Trong thời đại trống rỗng về tư tưởng, chính trị ký ức, với sự sùng bái Chiến thắng Vĩ đại, đã trở thành công cụ chính để hợp thức hóa chế độ, mà không có bất cứ viễn cảnh phức tạp nào.

Khái niệm về hệ tư tưởng chỉ làm phức tạp thêm bất cứ sự hiểu biết nào về chủ nghĩa Putin. Trong suốt 25 năm qua, người Nga đã sống dưới ách thống trị của các cơ quan an ninh giống như mafia, mà Putin là hiện thân, trong một xã hội tham nhũng sâu sắc, nơi không có gì đảm bảo quyền lợi hay tự do "cho cả nhà thơ lẫn công dân", như Dina Khapaeva, giáo sư tại Trường Ngôn ngữ Hiện đại, Viện Kỹ thuật Georgia, đã nói.

Trước cuộc xâm lược Ukraine, các nhà phân tích lập luận rằng mấu chốt của vấn đề nằm ở "những thành công khách quan" của chính phủ Putin, cho rằng ông là người bảo đảm "sự ổn định và trật tự", điều mà người Nga mong muốn sau những năm 1990 đầy biến động.

Chừng nào các đường ống dẫn dầu vẫn hoạt động đủ để đảm bảo một vẻ ngoài thịnh vượng, ít nhất là ở các thành phố lớn, thì lập luận này đã thuyết phục được nhiều người. Giờ đây, sau cuộc chiến chống Ukraine cướp đi sinh mạng của hàng trăm nghìn người ngay tại Nga, và các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái trở nên thường xuyên đến mức Putin không thể tổ chức duyệt binh mà không có sự cho phép của Volodymyr Zelenskyy, lý do tại sao “người dân im lặng” càng trở nên khó hiểu hơn.

Ý tưởng cho rằng chủ nghĩa Putin là một hình thức chủ nghĩa phát xít đã lan rộng trong giới phê bình Putin sau nhiệm kỳ tổng thống thứ hai của ông, kết thúc bằng cuộc chiến năm 2008 ở Georgia.

Nhà khoa học chính trị người Mỹ Alexander Motyl, con trai của những người Ukraine chạy trốn khỏi Thế chiến II, là một trong những người đầu tiên đưa ra giả thuyết này; theo ông, “chủ nghĩa dân tộc cực đoan, chủ nghĩa đế quốc và chủ nghĩa thượng tôn” là những đặc điểm xuất hiện trong hệ tư tưởng của cả chế độ Hitler và Putin.

Đối với nhà sử học Timothy Snyder của Đại học Yale, triết gia ủng hộ chủ nghĩa phát xít Ivan Ilyin, người đã di cư sau khi chế độ Xô Viết được thành lập, đã có ảnh hưởng lớn đến Putin, người thích trích dẫn ông trong các bài phát biểu của mình, và tro cốt của ông đã được cải táng tại Tu viện Donskoy. Hơn nữa, nhiều người Nga ủng hộ chủ nghĩa Putin đã công khai bày tỏ sự đồng cảm với chủ nghĩa phát xít cho đến khi, tất nhiên, tuyên truyền của Điện Kremlin tuyên bố người Ukraine là "phát xít".

Không thể phủ nhận những điểm tương đồng giữa chủ nghĩa Putin (hay "chủ nghĩa Nga", như cách gọi ở Ukraine) và chủ nghĩa phát xít: sự sùng bái quyền lực và lãnh đạo, khủng bố, hoài niệm về quá khứ và chủ nghĩa quân phiệt.

Mong muốn gán nhãn chế độ của Putin là phát xít là điều dễ hiểu: đó là cách để buộc người ta phải thừa nhận tính chất tội ác của nó.

Tuy nhiên, không phải tất cả các chế độ tội phạm đều là phát xít, và việc quá nhấn mạnh những điểm tương đồng với chủ nghĩa phát xít đã che khuất những đặc điểm riêng biệt của chủ nghĩa Putin. Và những khác biệt rõ ràng thậm chí có thể gây nghi ngờ về bản chất tội ác của nó.

Nghịch lý thay, cuộc tranh luận về việc đánh đồng chủ nghĩa Putin với chủ nghĩa phát xít đã trở thành cái cớ để bình thường hóa nó. Trước thềm sáp nhập Crimea, nhà sử học người Mỹ Stephen F. Cohen bày tỏ sự phẫn nộ trước sự so sánh giữa chế độ của Putin và chủ nghĩa phát xít, cảnh báo dư luận phương Tây rằng bằng cách "bôi nhọ" Putin và gọi ông ta là một Hitler mới, những người chỉ trích chủ nghĩa Putin đang đẩy thế giới đến bờ vực của một cuộc Chiến tranh Lạnh mới và thảm họa hạt nhân.

Đặt chủ nghĩa Putin trong bối cảnh rộng lớn của chủ nghĩa tân tự do, nhà khoa học chính trị người Pháp Marlene Laruelle của Đại học Georgetown tin rằng chế độ của Putin không nên được coi là phát xít, càng không phải là một chế độ bị chi phối bởi cực hữu; theo quan điểm của bà, nó không phải là một con quái vật đơn độc, mà là một trong nhiều chế độ bảo thủ đang ngày càng lan rộng trên thế giới hiện nay.

Ngoài những khía cạnh tiêu cực của chủ nghĩa Putin, Laruelle nhấn mạnh những khía cạnh được cánh tả phương Tây nhìn nhận tích cực, chẳng hạn như việc bác bỏ "sự lệ thuộc địa chính trị vào Hoa Kỳ", bác bỏ "bá quyền phương Tây" và phản đối "chủ nghĩa tân tự do kinh tế". Theo cách hiểu của bà, chế độ của Putin đã trở nên "hậu tự do" bởi vì, theo quan điểm của bà, Nga "đã trực tiếp trải nghiệm những hạn chế của chủ nghĩa tự do."

Theo nhà khoa học chính trị vĩ đại người Nga Gleb Pavlovsky, Laruelle so sánh chủ nghĩa Putin với "một dàn nhạc jazz, với nhiều nhạc cụ khác nhau," mặc dù sẽ thích hợp hơn nhiều nếu so sánh nó với những "nhạc sĩ" khác, cụ thể là những người theo trường phái Wagner.

Thật vậy, chủ nghĩa Putin khác với chủ nghĩa phát xít. Chủ nghĩa phát xít, đặc biệt là chủ nghĩa Quốc xã, chứa đựng các yếu tố của chủ nghĩa xã hội, mặc dù chỉ dành cho "chủng tộc Aryan". Chủ nghĩa Putin bác bỏ tất cả các ý tưởng xã hội chủ nghĩa và, bất chấp chủ nghĩa dân túy của nó, công khai chế giễu việc theo đuổi sự bình đẳng.

Hơn nữa, hầu hết những người theo chủ nghĩa phát xít đều là những người vô thần. Mặc dù Mussolini duy trì quan hệ với Giáo Hội Công Giáo Rôma, nhưng chủ nghĩa cứu thế tôn giáo lại xa lạ với cả nước Ý phát xít và Đế chế Đức Quốc xã, trong khi chủ nghĩa Putin lại biến chủ nghĩa thiên sai của Giáo hội Chính thống Nga thành một phần cơ bản trong chính trị của mình.

Cuộc tranh luận về bản chất phát xít của chủ nghĩa Putin càng củng cố niềm tin của các nhà nghiên cứu rằng nó sở hữu một hệ tư tưởng khác, mặc dù không phải là phát xít, và nhiều người đã bắt đầu cố gắng mô tả các đặc điểm của nó.

Các hệ tư tưởng của thế kỷ XX đại diện cho một hệ thống các quy định trừu tượng, việc thực hiện chúng được cho là sẽ dẫn đến việc xây dựng một "tương lai tốt đẹp hơn": chủ nghĩa cộng sản thế giới hoặc một Đế chế ngàn năm.

Họ tìm cách áp dụng những giáo điều này trên phạm vi toàn cầu, điều mà theo quan điểm của những người ủng hộ họ, đã biện minh cho quyền thống trị thế giới của các chế độ này, dù là dưới hình thức thống trị của người Aryan hay cách mạng thế giới.

Việc tập trung vào tương lai là đặc điểm chính của các hệ tư tưởng trong quá khứ, trong khi Điện Kremlin thực sự không có kế hoạch nào cho tương lai, ngoài việc quay trở lại quá khứ lịch sử của Nga, về thời kỳ Thế chiến II hoặc thậm chí là thời Trung cổ.

Như Nikita Savin, một nhà khoa học chính trị trẻ tuổi từng học tại Trường Kinh tế Cao cấp ở Moscow, đã nhận xét một cách chính xác, Putin và những người tuyên truyền của Điện Kremlin thao túng các mảnh vụn của nhiều hệ thống tư tưởng khác nhau để thích ứng chúng với nhu cầu của thời điểm hiện tại, và loại bỏ chúng không chút do dự vào bất cứ thời điểm nào khác.

Mâu thuẫn và sự hỗn loạn không mạch lạc là những đặc điểm vốn có của tuyên truyền của Putin, điều mà ngày nay Donald Trump bắt chước rất nhiều. Phù hợp với chủ nghĩa hậu hiện đại, những người tuyên truyền như cố vấn tổng thống Vladimir Medinsky thẳng thừng tuyên bố rằng không có tính khách quan trong lịch sử, điều này cho họ hoàn toàn tự do bóp méo cả quá khứ và hiện tại.

Điện Kremlin hoạt động hiệu quả dựa trên nguyên tắc này là càng nhiều mâu thuẫn thì càng dễ thao túng người dân, và khi nhắm mục tiêu vào chính công dân của mình, chính phủ sử dụng một cách có hệ thống các chiến thuật chiến tranh hỗn hợp, mà họ đã xuất khẩu sang các quốc gia khác.

Không giống như chủ nghĩa cộng sản hay chủ nghĩa phát xít, chủ nghĩa Putin không đưa ra lời giải thích toàn diện nào về thế giới, không có "chìa khóa vàng" nào để mở khóa tất cả những bí ẩn của vũ trụ.

Về vấn đề thống trị toàn cầu, mặc dù cụm từ "lịch sử ngàn năm của Nga" được ghi trong hiến pháp Nga, nhưng bốn năm chiến tranh thảm khốc chống lại Ukraine đã không giúp trả lời đáng kể câu hỏi làm thế nào Điện Kremlin có thể tạo ra một tầm nhìn mới về trật tự thế giới.

Nhà sử học nổi tiếng về chủ nghĩa phát xít Robin Griffin tin rằng chủ nghĩa phát xít, giống như chủ nghĩa cộng sản, tự xưng là một phong trào cách mạng. Tuy nhiên, Điện Kremlin sợ các cuộc cách mạng như sợ bệnh dịch, đó là lý do thực sự khiến họ không thể ngừng gây chiến, nếu không phải ở Ukraine, thì có lẽ là ở các nước Baltic, Caucasus và Trung Á, những vùng đất tách rời của đế chế Xô Viết cũ.

Sự sùng bái chiến tranh, tôn vinh Stalin như vị tổng tư lệnh chiến thắng, đã định hình trọng tâm chính sách ghi nhớ của Putin: tái Stalin hóa.

Huyền thoại chiến tranh Stalinist đã và vẫn là “linh hồn sống” của nó, với ký ức về sự hy sinh anh hùng trong cuộc chiến chống chủ nghĩa phát xít và giải phóng toàn thế giới khỏi “bệnh dịch nâu”. Giờ đây, người kế nhiệm Stalin tuyên bố có quyền độc quyền vẽ lại bản đồ châu Âu, châu Á và toàn thế giới theo ý muốn của mình.